Ichthyosis lamellaris is een variant van congenitale ichthyosis waarbij dikke plaatvormige schilfering ontstaat. De meeste kinderen met lamellaire ichthyosis (non-bulleuze congenitale ichthyosis, harlequin ichthyosis) worden geboren als collodion baby (harlekijnfoetus), dwz ingepakt in een rigide membraan eventueel met fissuren. Er bestaat een zeldzame autosomaal dominante variant (ADLI) en een autosomaal recessieve variant (ARLI). Klinisch is het in te delen in een erytrodermische variant (EARLI), waarbij kort na de geboorte na het afvallen van de collodion membraan de erytrodermie op de voorgrond staat en waarbij handpalmen en voetzolen sterk zijn aangedaan, en een non-erytrodermische variant (NEARLI) waarbij dikke plaatvormige schilfering ontstaat, ernstig ectropion, minder erytheem, minder palmoplantaire betrokkenheid. Beide varianten komen echter in dezelfde familie voor.

Lamellaire ichthyosis is een zeldzame en relatief ernstige vorm van ichthyosis. De meeste vormen zijn autosomaal recessief (ARCI). Het komt bij ongeveer 1 op de 200.000 pasgeborenen voor. Verschillende genen zijn betrokken, maar vooral of meestal het TGM1 gen dat codeert voor keratinocyte transglutaminase (OMIM 242300) op chromosoom 14q11.2. Andere genen die betrokken kunnen zijn bij lamellaire ichthyosis zijn ABCA12 (gen voor harlekijn foetus), ALOXE3, ALOX12B, CERS3, CYP4F22, NIPAL4/ICHTHYIN, SULT2B1, en PNPLA1. Er bestaat ook een zeldzame autosomaal dominante vorm (OMIM 146750). Keratinocyte transglutaminase is een membraangebonden enzym dat betrokken is bij de vorming van de 'epidermal cornified cell envelope', die een mechanische barrière vormt tegen infecties en waterverlies. Er bestaat ook een zeldzame variant waarbij de mutatie temperatuur-afhankelijk is (bathing suit ichthyosis). En er bestaan milde varianten die vanzelf overgaan na de geboorte (self-healing collodion baby, acral self-healing collodion baby).



Klinisch beeld:
Bij de geboorte meestal een collodion membraan. De oogleden en lippen kunnen naar buiten worden getrokken (harlekijn foetus). De membraan laat na een aantal weken vanzelf los en wordt vervangen door dikke plaatvormige schilfers (lamellair). Meestal is de hele huid aangedaan, ook de hoofdhuid en het gezicht. De ernst is wisselend. Meestal is er weinig erytheem, soms veel (erytrodermische variant). De huidbarrière is verstoord (gevoeligheid voor infecties). Er kunnen nagelafwijkingen en haarafwijkingen zijn.

DD: congenitale ichtyosiforme erythroderma, ichthyosis vulgaris, Netherton syndroom, Chanarin Dorfman syndroom, Sjögren-Larsson syndroom, trichothiodystrofie met ichthyosis.

Therapie:
Huid vethouden met indifferente vette crèmes en zalven. Uitdroging van de ogen voorkomen bij ectropion. Infecties bestrijden met antibiotica. Soms wordt acitretine toegepast, om de huid normaler uit te laten rijpen. En er zijn enkele case-reports verschenen over succesvolle behandeling van lamellaire ichthyosis en andere vormen van ichthyosis met dupilumab.

Algemene maatregelen: een droge omgeving (airconditioning, te warm gestookt, winter) voorkomen. In tegenstelling tot ichthyosis levior en xerosis is frequent (1-2 dd) baden nuttig, mits direct gevolgd door insmeren met vette zalven of hygroscopische (ureum) of keratolytische bestanddelen in licht vette basis. Indien de verhoorning op de voorgrond staat moet de therapie meer gericht zijn op het inbrengen van water dan van vet. Zie ook onder producten voor de droge huid.

Keratolytische producten met ureum of salicylzuur zijn nuttig, maar niet geschikt voor hele jonge kinderen (< 1 Jaar). Bij neonaten kan ureum eventueel spaarzaam worden gebruikt, b.v. alleen palmoplantair. Bij jonge kinderen (< 2 jaar) geen preparaten met salicylzuur gebruiken i.v.m. intoxicatiegevaar. Kertolytische producten niet gebruiken op ontstoken huid of in de plooien. In de Europese richtlijn worden lokale (topicale) retinoïden, met name tazarotene crème en gel aanbevolen als eerste keus. Het probleem is dat deze producten in Nederland niet zijn geregistreerd en ook niet worden vergoed. Lokale retinoïden mogen niet worden gebruikt tijdens zwangerschap.

R/ badolie gebruiken, of badzout/keukenzout (ca 9 g/l) toevoegen aan badwater, of Na-bicarbonaat (100 g/bad).
R/ zalven en crèmes, zie producten voor de droge huid, b.v. een vetcrème (vaselinecetomacrogolcrème FNA, vaseline 50% in cetomacrogolcrème FNA), vochtinbrengende crème, of zalf (paraffine liquidum-vaseline aa, lanette vaseline aa, koelzalf FNA).
Producten met ureum (niet vergoed):
R/ ureum 5 of 10% in lanettecrème I FNA, tube à 100 g.
R/ ureum 5 of 10% in vaseline cetomacrogolcrème, tube à 100 g.
R/ ureum 5 of 10% in vaselinelanettecrème FNA, tube à 30/100 g.
R/ ureum 5%, melkzuur 5% in vaselinelanettecrème, tube à 100 g (Fagron nr. 103352).
R/ overige zalven en crèmes met ureum (worden niet meer vergoed, diverse preparaten via apotheek of drogisterij).
R/ tazarotene 0.05 of 0.1% gel (tazaroteen 0.05-0.1% in carbomeerwatergel FNA).
R/ tazarotene 0.05 of 0.1% crème. Tazarotene gel en crème zijn op dit moment niet in Nederland geregistreerd maar wel in andere landen, waar het ook voor acne wordt gebruikt. Bijvoorbeeld Tazarene (tazarotene 0.05 of 1%) crème, tube à 40/75 ml (Boderm), of Zorante (tazarotene 0.1%) crème, 60 g, of gel, 30 g (Farmatek). Deze producten zijn te bestellen bij diverse webshops.
R/ Keralyt 3% gel, Keralyt 6% gel (Amerikaans product, niet in Nederland geregistreerd). Magistraal: salicylzuur 3 of 6%, ethylalcohol 20%, hydroxypropylmethylcellulose 1-2%, propyleenglycol 40-60%, in aqua pur. Eventueel onder occlusie. Werkt ook goed op andere droge hyperkeratosen.
R/ Neotigason (acitretine) 0.1-0.5 mg/kg per dag. Bij vrouwen met een zwangerschapswens op korte termijn is alitretinoïne of isotretinoïne een alternatief.
R/ Dupixent (dupilumab) 300 mg elke 4 weken. Is met succes toegepast bij lamellaire ichthyosis.




Author(s):
dr. Jan R. Mekkes. Dermatologist, Amsterdam UMC.